لە عیڕاق بە گشتی و لە کوردستان بە تایبەتی و بە هۆی بوونی شەڕی بەردەوامەوە، ژینگەی عیڕاق وەکو پیسترین و نالەبارترین ژینگەی جیهان ڕیزبەند کرا، شەڕی عیڕاق و ئێران لە ١٩٨٠- ١٩٨٨ و شەڕی کەنداو ١٩٩١( داگیرکردنی کوێت ) و شەڕی ڕوخانی ڕژێمی بەعس ٢٠٠٣، جگە لە شەڕی بەردەوامی ڕزگاریخوازی کورد تا ساڵی ١٩٩١ و پێشتریش کیمیابارانی هەڵەبجە و ناوچەی خۆشناو و پاشان شەڕی براکوژی لە باشوری کوردستان، ئەم شەڕانە جگە لە لەناوچوونی ڕوحی هەزارەها هاوڵاتی و داڕمانی ئابووری و تێکدانی شتروکتوری کۆمەڵگا و سەرلێشێواوی و لەبەریەك هەڵتەکاندنی شیرازەی هەموو کایەکانی ژیان کە ڕەوڕەوەی شارستانی بەرەو دواوە دەگەڕێنێتەوە، ژینگەشی وێران دەکرد، نەك هەر ژینگەی مرۆڤیش بەڵکو ژینگەی هەموو بوونەوەر و زیندەوەرەکانی ئەو شوێنە.
دەتوانین بڵێین لە پاش ساڵی نەوەدەکانەوە، توانیمان بەئاگاییەك و ئاوڕدانەوەیەك لەو وێرانەیە بدەینەوە و توانیمان بە توێژینەوە و بابەتە تایبەتەکانی پاراستنی ژینگەدا بچینەوە، کاتێ ستاتیستیکی نەخۆشی شێرپەنجە و کاردانەوەی یوڕانیۆمی پیتێنراوی ئەو چەکانەی لە شەڕی کەنداودا بەکارهاتبوون، بوونە جێگای سەرنج و جێ پرسیاری نیودەوڵەتی و عیڕاق بە نالەبارترین خاکی سەرزەمین ئەژمارکرا بە ئاڵودەبوونی بە تۆزی یوڕانیۆم، جگە لە عیڕاق لە ئەفغانستان ساڵی ٢٠٠١ و کۆسۆفۆ ساڵی ١٩٩٩ بەهەمان شێوە چەکی ئەتۆمی تیادا بەکارهاتووە.
ئەگەر بچینە سەر باسی خاکی کوردستان بەتایبەت و بۆئێستا دەبینین لەگەڵ دۆزینەوەی نەوت و غاز و داچەقاندنی بناغەی کۆمپانیاکانی دەرهێنانی وزە، شەڕێکی کەمتر نیە لە شەڕی کەنداو و بەعس، لەمەڕ پیسکردنی ژینگەی ئەو ناوچانە، چ ئاو یا خاك یا هەواکەی.
کوردستان بریتیە لە پارچە زەویەکی هەڕاجکراو، ئەو کۆمپانیایانە بێ ڕەچەکاوکردنی هیچ پێودانگ و مەرج و سنوورێك بۆ پاراستنی ژینگە کار دەکەن، حکومەتی هەرێمیش چ لە بێئاگایی و بێ خەمی بێ چ لە بەهەند نەزانینی ئەو بوارە بێت، هیچ لاریەکی نەبووە لەوەی ئەو کارە دەبێتە هۆی دزەکردنی ئەو ماددە کیمیاویە زیانبەخشانە بەرەو نێو ئاوی ژێرزەوی و هەوا و خۆڵی ئەو ناوچانە، بۆ ئێستاش نەبێ بۆ داهاتوو و بۆ تێکدانی ژینگەی نەوەکانی دواڕۆژ.
لێرەدا تێکدانی ژینگەی ژیان، هەر ئەوە نیە کە دانیشتوانەکەی بەهۆی دۆزینەوەی چاڵەنەوتەوە ڕادەگوێزرێن، ئەوەیە کە شەڕی ژینگە و ژیان مرۆڤ پەلکێشی نێو شەڕێکی درێژخایەنتر دەکات، کە زۆربە لێی بێ ئاگان، لەسەر شارەزایان و پسۆرانە ئەو تێکدانی ژینگە و پیسبوونی ئاو و خۆڵ و هەوایە، و ڕەنگدانەوەی لەسەر تەندروستی و دەروونی مرۆڤ وتەنانەت کاردانەوەی نێگەتیڤی لەسەر ئاژەڵ و ڕوەك بخەنەڕوو و باس بکرێ و فشاری سەر حکومەت (ئەگەر حکومەت هەبێ) زیاد بکرێ.
بواری وزە جگە لەوەی هیچ کاردانەوەیەکی ئەرینی ئابووری بۆ خەڵك و جەماوەر نەبووە، زیانێکی زۆر و هەمەلایەنەی بەردەوامیشی لەسەر ژیان و تەندروستی دانیشتوان بەگشتی هەیە دەبێ خۆمان لەقەرەی ڕوونکردنەوەی ئەو زیانانە بدەین، ئەگەر تەنها بە نووسینیش بێت.
د. مەدیحە سۆفی

مقالات

Default Image

المستقبل للدول غير المتقاعسة مناخياً

المصادقة على اتفاقية باريس حول تغيّر المناخ تؤشّر إلى عصر جديد، تحكمه قواعد مختلفة عما كان سائداً من قبل. قبل مؤتمر باريس العام الماضي، كان البعض يراهن على أن الاتفاق لن يحصل، والنتيجة كانت توقيع مئتي دولة، بما فيها الملوثان الأكبران الولايات المتحدة والصين.…

دستور اقليم كردستان باللغة الكردية

الإعلان العالمي لحقوق الإنسان

دستور اقليم كردستان باللغة العربية

Go to top