DAA26C49 F1DA 4782 8377 4AB5100AD609

ھێلان چیا

وەک جڤاکێ کوردی ئەم خوەدیێن دیروکەک دوور و درێژن و ب خوەزایێ را ژیایینە. جڤاکا مەیا ھەیی ھەر دەم ژ خوەزایێ مفا گرتیە . وی دەمی ئەم نھا ژی دکارین ژ خوەزایێ مفای وەربگرن و مفای بدەینە خوەزایێ.ئەم د ژیانا خوەیا رۆژانە دا چەند زەرەرێ دگەھینین خوەزایێ گەلۆ؟ ئەڤ مادەیێن پلاستیکیێن کو رۆژانە ئەم ب کار تینین و دھاڤێژین ناڤ زبلدانکا گلێشی گەلۆ ئەم دزانن چقاس زەرەرێ ددەتە خوەزایا مە. ھەر تشتەک پلاستیکیێ کو ئەم ب کار تینن بقاسی ھەشت سەد سال یان ژ ھەزار سال د ناڤا خوەزایێ دە نایێ حەلاندن. ھەر پلاستکەک و پارچەیەکا کاخەزا کو ئەم ب کار تینین و دشەوتینن چقاس باندۆرێ ل سەر ئاڤ ھەوایا خوەزایا مە دکە، ژ بۆ زیندەوەرێن دن یێن کو دگەل مە دژین، چقاس زەرەرمەندە. دیسان وان شوشیشەیێن ئەم د ھاڤێژن جھێن گشتی یان جھێن گەشت و گوزاری و چیا، پێوستە ئەم ڤان ھەموویان ھەژمار بکەین و وسان تەڤ بگەرین.

ئەم وەک جڤاکەک خوەدیێن تێگەھا جڤاکا دیمۆکراتیک ئێکۆلۆژیک و بوھایێ ژنێ یەک ژ ئەرکێن مەیێن سەرەکی پاراستنا ئێکۆلۆژیێ یە. خوەزایا کو ب ملیۆنان سالان پاراستن ژ مرۆڤاھیێ رە کر نھا ب دەستێ مرۆڤان تێ وێرانکرن و ل بەر تونەبوونێیە. 

دەما جارا یەکەم زیندەوەر ل سەر گەردوونێ پەیدا بوویین، ب ئاوایەک خوەزایێ ئەو د ناڤا خوە دا حەواندن، کاربوون بژین. ب دەرباسبوونا دەمی را دەما کو د سەردەما مرۆڤێن خوەدی بیر و دەپۆکرنا سەروەختبوونا ژیانێ دا دۆستا ڤان مرۆڤانیا ھەری ب باندۆر خوەزا بوو. گەر شینکاتی د خوەزایێ دە نەبوویا گەلۆ مرۆڤ وێ بکاربوونا بژین؟ ئەگەر شکەفتێن خوەزایی نەبوونا گەلۆ ما وێ مرۆڤ بکاربوونا ل دەردۆرا ھەڤدو کۆم ببن و جڤاکبوونێ بدەن ئاڤاکرن. ما دەما بەرھەمێ خوەزایێ نەبوونا ئەڤ جڤاکێن ئاڤابوویین وێ کاربانا جڤاکبوونا خوە بەردەوام بکن. ژ بەر ڤێ یەکێ پێویستە مرۆڤ ھەر کێلی ڤێ پرسیارێ ژ خوە بکە. دەما خوەزا ژ بۆ مە ئەڤ قاس دۆستانی کربیت و ئەڤ دۆستانیا خوەزایێ ھێ ژی سەدەما ژیانا مە بە، چما ئەم ئەڤ قاس نەیار و خێرنەخوازێن خوەزایێ نە. ھەر چرکەکا ئەم دژین ئەم دەیندارێن خوەزایێ نە، لێ د ھەمان کێلیێ دە ئەم د رۆلا دوژمنێ ھەری مەزنیێ خوەزایێ دەنە ژی.

بێگومان جڤاکێن خوەزایییێن دەستپێکێ ویێن کو ھەتا رۆژا مەیا ئیرۆ ڤێ خوەزاییبوونا خوە دپارێزن دۆستانیا خوەیا ب خوەزایێ را ژی بەردەوام دکەن. لێ کەنگی مرۆڤ بوون خوەدی و تێھنیێن دەستھەلاتداریێ و چاڤ برچی بوون، وێ دەمێ ل جھێ دۆستانیا ب خوەزایێ را کەتن ناڤا نەیارتیەکا ب خەتەر و گران. ئەڤ نەیارتیا ب خوەزایێ را دەستپێکێ ب پەرگالێن دەستھەلاتدار و داگیرکەر را دەستپێکر و ب تایبەت ب پێشڤەچوونا پەرگالا کاپیتالیست ئەڤ نەیارتییا ب خوەزایێ را گەھاندە لووتکەیا ھەری بلند. چاوان کو د بن ناڤێ پێشڤەچونا جڤاکێ دە پیشەسازیا کوشتنا خوەزا و جڤاکێ دەست پێ کر وێ دەمێ ئێدی جیھانا مە کەت بن گەفێن تونەکرنێ یێن پەرگالا دەستھەلاتدار. ژ بەر ڤێ تێھنی بوونا مرۆڤانیا دەستھلاتداریێ ھەم جڤاکێ ھەبوونا خوە ژ دەست دا ھەم ژی خوەزا ب تونەکرنێ را روو ب روو ما.

یەک ژ وان میناکێن کو پشتی شورەشێن پێشەسازی باندوورێن مەزن و بوینە خەتەرەک لسەر خوەزایێ و چەکێن ئەتومی و سیاسەتەک قرێژ ھاتی ھولێ، دەما کارکرنا ل ئەڤ رویدانا ئەتومیا رادیۆلۆژیکا فەلاکەتی( النووية الإشعاعية )د رواکتۆرا ن ٤ ئا سانترالا ئەتومیا تشرنوبلێ دا د ٢٦ێ نیسانا ١٩٨٦-ئان دا ل نێزیکی باژارێ بریبیات-ێ ل باکورێ ئوکراینایێ، کو وی دەمی یەک ژ کۆمارێن یەکیتیا سۆڤیەتا بەرێ بوو، رویدا.

نەتەوەیێن یەکبوویی ژمارا مرۆڤێن کو ژ بەر ڤێ رویدانێ مرن ٤ ھەزار کەس تەخمین کر، رایەدارێن ئوکرانانکراینی ژی گۆتن کو ژمارا قوربانیان گەھشت ٨ ھەزار کەسان.  تەقینا ئەتومیا تشرنۆبیلێ کارەساتا ئەتومیا ھەری مەزنە کو جیھانێ د دیرۆکێ دا دیتیە، ژ بەر کو دوومانا ژ ئاگر شەوتاندنێ گەھیشتە بلنداھیا ١ کم، دەما کو با ئەڤ دوومانا ژەھرین ئینایە ئاسیمانی زێدەیی ١٢ وەلاتان باندوور کر، ل ئوکراینایێ، د پێنج سالێن دەستپێکی پشتی کارەساتێ دا، بوویەرا پەنچەشێرێ د ناڤ زارۆکان دا ژ %٩٠ زێدە بوو.

تشرنوبلێ، براببت (ل نێز و کو ڕەگەزنامەیا وێ پرە)، و گەلەک دەڤەرێن دەردۆرێ نھا وەکی قادا قەدەخەکرن ئان قەدەخەیێ تێنە زانین، و دەستوور نایێ دایین کو ھوون ل وێرێ بژین ئان بچن.لێ بەلێ، ھین ژی مرۆڤێن ل وێ دەڤەرێ دژین ھەنە.ھەژمار ب قاسی ١٣٠-١٥٠ کەسێن کو ل ڤر دژین تێتە تەخمین کرن، پرانیا وان ژنێن مەزنن کو ھین ژی ل سەر ئەردێن مالباتێن خوە دخەبتن. دەردۆرا تشرنوبلێ ژ بەر مرنا داران وەکی "دارستانا سۆر" ھاتە ناس کرن.دارێن سۆرێ گرتی بوون، ھەیا کو ھاتن برین و د داویێ دە ھاتن ڤەشارتن.
د بیست سالێن پێشینێن کارەساتێ دە، ل رووسیایێ، ئوکراینا و بەلاروس، ژ کەسێن د بن ١٨ سالیێ دە، ل دۆر ٥٠٠٠ بوویەرێن پەنچەشێرا تیرۆیدێ ھاتن تۆمار کرن.

میناکەک دن و پر گرنگ؛ یەک ژ دارستانێن مەزن و ب بەرھەم دارستانا بارانا ئامازۆنێ د دۆماندنا چەرخا ژیانا ل ئەردی دا خوەدی رۆلەکێ پر گرنگە، و ئامازۆن ھەردەم وەکی پشکێن گەرستێرکێ تێتە ب ناڤ کرن، ژ بەر کو ئەو د ئاتمۆسفەرا ئەردی دا %٢٠ ئۆکسجینێ چێدکەتن، و دارستانێن بارانێ د ھێدیبوونا گەرمبوونا گلۆڤەری دا گرنگن، و ئەو ژی مالە ژ بۆ بێھەژمار جووربەجوور زیندەوەر و سەوزاتیان ، ئەڤ دارستان ب شەواتا خوە تێنە زانین، و پسپۆرێن ژینگەھێ ئاگرێن ئامازۆن-ێ وەکی یەک ژ وان کارەساتێن ژینگەھێیێن ھەری خراب ب ناڤ دکەن.

ئەو دارستانا ھەری بارانبارینا جیھانێیە و %٦٠ێ وی ل بەرازیلیایە، و رووبەرێ وی ب قاسی دەھ قاتان ژ وەلاتێ تەکساس-ئێیە.ژ وی را دبێژن "پشکێن ئەردی".  گازێن کو دبنە سەدەمێ گەرمبوونا گلۆڤەری، و ھەر سال ئامازۆن ھەیا دوو میلیار تۆن دووانە ئقکسیدی کاربوون دخوت، و ب میلیاران دارێن ئامازۆن ڤاپۆرا ئاڤێ بەرددەن کو ل سەر کانییا دارستانا بارانێ مژەک قەشەنگ چێدکەتن، پاشی بەر ب ئەوران ڤە دبەتن و باران دباریت، کو باندۆرەک مەزن ل سەر شێوەیان دکە  ھەوا ل سەرانسەرێ ئەمریکایا باشوور و شووندا.

ژێ رە "پشکێن ئەردێ" تێ گۆتن ژ بەر کو دارستانێن وێیێن فرەھ ئۆکسجینێ دەردئێخن و دووانە ئوکسیدی کاربون ل خوە ھلتینن، گازەک کو گەرمێ گەرم دکەتن و سەدەمێ سەرەکیێ گەرمبوونا گلۆبالێ یە.  گەر تێرا دارستانێن بارانێ وندا ببایە و نەھاتبا ڤەگەراندن، دا ھەرێم ببا ساڤانا، زێدە کاربۆن نە ھلانی، واتە کێمبوونا "کاپاسیتەیا پشکێ"( سعة الرئة )یا گەرستێرکێ.

 د جیھانێ دە پر شەوات چێبوونە و بەردەوامن میناک شەواتا دارستانا سوریا و کالیفورنیا لێ شەواتا ئەمازونێ ل سالا ٢٠١٩ ێ کو خەتەریێن ھەری زێدە چێکر بون، ھەرێمێن ل باکورێ بەرازیلیا ھەری زێدە د بن باندۆرا شەواتێن ئامازۆنێ دا بوون، ژ بەر کو ئەوپڕەنگێن دوومانێ ل سەرانسەری ئامازۆن و وێدەتر بەلاڤ دکەن، ب ڤی رەنگی میقدارێن مەزن دوومان و گازێن کاربۆنێ چێدکەن، ل گۆری سەرڤیسا چاڤدێریا ھەوایی یا کۆپەرنکوس، کو بەشەک ژ بەرنامەیا چاڤدێریا ئەردێیا cams یەکیتیا ئەورۆپییە. دوومان(دوکێل)گەھیشتبوو پەراڤا ئاتلانتیکێ، و ئەو بوو سەدەما تاریبوونا ل ئەزمانا ساو باولو کو ژ ٢٠٠٠ میلی زێدەتر درێژ بوو.

ھندەک شەواتێن ئامازۆن-ێ کو د سالا ٢٠١٩-ئان دا دەست پێ کر ھەلکشاندن دۆرپێچ کر و ھەژمارەک مەزنا ئوکسیدی کاربون بەردان، وەکھەڤی ٢٢٨ مێگا تۆن.
ئەو ژ سالا ٢٠١٠-ئان ڤە ل گۆری Cams رێژەیا ھەری بلندە کو ئەو ئوکسیدی کاربون دەردخە، ئەو گازەکە کو دەما دار تێ شەوتاندن دەردکەڤە و ئۆکسجینێ ھندەک دگەھیتە وێ. راپۆرێن ژ Cams نیشان ددەن کو مۆنۆکسیدا کاربۆنێ - د ئاستێن بلند دا ژەھرینە - ل پەراڤێن ئەمریکا باشوور دھێتە ڤەگوھاستن.
د ھەمان دەمێ دە ل سەر ئەردێ% ٢٠ جورەیێن فێکیان ژی جھ دگرن، و گەلەک ژ وان ل دەڤەرەک دی تونە.

رێڤەبەرێ ئەنستیتویا لێکۆلینێ یا ھاوردۆرێیا ئامازۆن دبێژیت"ب ھەر ھەکتار Hacture شەوتاندن، ئەم دکارن فێکیەک ئان ژی ئاژەلەک کو مە پێ نزانبوو وندا بکەین،". بەرازیلیا د نیڤا یەکەما ٢٠١٩ دا پارچەیەک دەرڤەیی ئامازۆن-ێ، ب تەخمینی ١،٣٣٠ کیلۆمەترێن چارگۆشە وندا کر، ل گۆری ئاژانسا حکوومەتێ یا کو دارستانان دشۆپینە، د ھەمان ھەیاما پار دا ژ سەدێ ٣٩ زێدە بوو.

خالا زڤراندنێ د پەرگالا(سیستەم)ئامازۆن دا گەھشتیە %٢٠ -%٢٥ دارستانان، و تێرا داران تنەیە، دێ چەرخا بارانێ ھلوەشیت، و مقارانێ یا بارانا کو دارستان پێتڤی دکە دێ پر کێم بیت، و ژ بەر ڤێ یەکێ ھشکاتی دێ ژ بۆ دەمێن درێژتر و ئەشکەرەتر سەردەست بیت و چاندنی دێ ھلوەشیت، و دبیت کو ڤەگوھەرینە زێدەیی نیڤێ دارستانا بارانێ دگەھیتە ساڤانا ترۆپیکی.
سەدەمێن ڤێ شەواتێ ھەیا نھا ١٠٠٪‏ خویا نەبویە لێ دیسا ڤەدگەرە ژبو سیاسەتا قرێژ و کێمتر خەمیا دەستھەلاتا ژبو ژینگەھێ..

دیسان شەرێن ڕۆژھەلاتا ناڤەراست رویداین و ھەیا نھا ئەو شەر بەردەوام دکەن تایبەت سوریا و ئیراق و لیبیا کو چەندین جار چەکێ یورانیومێ ب کارئینایە، کو ئەڤ چەک قەت نایێ ژناڤبرن و باندورا وێ ب ھەزاران سالان دمینە لسەر ژینگەھێ ب ھەموو بەشێن وێڤە..

 کو ئەم گەلەک میناکێن دن بینن دڤێ ئەم بچن چەند پرتوکان لسەر گرنگیا خوەزایێ چاپ بکەین، لێ ژ بۆ کو ئەم بکارین دەینێ خوەیێ ل ھەمبەری خوەزایێ بدەین،یا ھەری سەرەکی پێویستە ئەم پاراستنا خوەزایێ ژ خوە رە بکەینە ئارمانجەک سەرەکی. ژ بۆ ڤێ یەکێ پێویستە ئەم ژ تشتێن کوو زەرەرێ ددەنە خوەزایێ ب رەڤن و د ھەموو کێلیا ژیانێ دا بکارن دۆستانیا خوەیا ب خوەزایێ را ب جھ بینن. گەلەک تشتێن کو ئەم وەک جڤاک بکارن بکەین ھەنە. نموونەیا ڤێ یا ھەری سەرەکی ئەم بکاربن خوە ژ فەراسەتا کو ئەم ژ خوەزایێ بھێزترن رزگار بکەین. ئەم د ژیانا خوە دە بکاربن تشتێن کو زەرەرێ ددەن خوەزایێ ژێ برەڤن.

 

 

الصفحة 9 من 36

مقالات

Default Image

المستقبل للدول غير المتقاعسة مناخياً

المصادقة على اتفاقية باريس حول تغيّر المناخ تؤشّر إلى عصر جديد، تحكمه قواعد مختلفة عما كان سائداً من قبل. قبل مؤتمر باريس العام الماضي، كان البعض يراهن على أن الاتفاق لن يحصل، والنتيجة كانت توقيع مئتي دولة، بما فيها الملوثان الأكبران الولايات المتحدة والصين.…

دستور اقليم كردستان باللغة الكردية

الإعلان العالمي لحقوق الإنسان

دستور اقليم كردستان باللغة العربية

Go to top