لەبەر ڕوشنایی زانستی نوێ و توێژینەوە یەك لەدوای یەكەكانی بوارە جیاوازەكاندا، بەتایبەت پاش شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی گەشەی ئابووریەكی قەبە و بەرهەمهێنانی كاڵای جۆراوجۆر لە دوای شەڕی جیهانی دووەمەوە، جیهانێك دروست بوو، ڕایەڵی نێوان بواری ئابووری و كۆمەڵایەتی و ژینگەیی ناهاوسەنگ كرد، واتە چاوبرسێتی بازرگان و خاوەن فابریك و وەبەرهەمهێنەرەكان، وای كرد كە سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی تاڵان بكەن، بێ ڕەچاوكردنی نەوەی پاشەڕۆژ و بێ ئاوڕدانەوە لە  وێرانكردنی ژینگەی جیهان، لە كۆنفڕانسی ژینگەی نێودەوڵەتیدا كە لە ساڵی ١٩٧٢ دا لە ستۆكهۆڵمی پایتەختی سویدا بەسترا، بۆ یەكەم جار دەروازەی  باس بەڕووی داڕمانی ژینگەدا كرایەوە، بۆ یەكەم جار ئەگەری ئەوە هاتە ئاراوە كە هەژاری و نزمی ئاستی وشیاری گەورەترین دوژمنی ژینگە و ژیانن، ئەم هەسارەیە، بە هەموو پێكهاتە و ژێرخان و سەرخانیەوە، هەر موڵكی ئێستای بوونەوەر نیە، بەڵكو بۆ هەتا هەتا سەرچاوەی بژیوی سەرنشینەكەیەتی بە هەموو بوونەوەرەكەیەوە، دەستپێوەگرتنی داهاتەكەی و بەفیڕۆنەدانی و كەمكردنەوەی زیانی وەبەرهەمهێنان، بیركردنەوەی نوێ و زانستی دەوێ، زانستێك كە عەقڵی مرۆڤ، بۆ دۆزینەوەی وزەی شارراوەی مرۆڤ خۆی ، خۆی پڕ چەك بكات و بوونی مرۆڤ و بەتایبەت ژن لە ڕیزبەندی سەرەوەی مەرجەكانی پاراستنی ژینگە ئەژمار بكات، بژارێك كە بۆ ئەمڕۆ تەنها درزی دزەكردنی هیوایە بەرەو ئاسایشی نەتەوەیی و نیشتیمانی، ژن كە ( گەشەی بەردەوام ) لە لەنگی و ناهاوسەنگی ڕزگار دەكات و كۆی مرۆڤایەتی لە داڕمان ڕزگار دەكات و هاوسەنگی ئیكۆلۆژی ڕادەگرێت.

سامانی سروشتی لە جیهاندا دەكرێت بە سێ بەشەوە، بەشی یەكەم بریتیە لە سامانە سروشتیە هەمیشەییەكان وەكو هەوا و ئاو و خۆر، بەشی دووەم سامانە سروشتیە دوبارەكان، واتە خۆیان خۆیان دوبارە دەكەنەوە وەكو ڕوەك و گیانەوەر ( وەكوماسی و ئاژەڵ و هەموو جۆرە گیانەوەرێك كە زاوزێ بكات)، سێهەمیان بریتیە لە سامانی یەك بارە، واتە ئەوانەی توانای دوبارە دروستبوونەوەیان نیە ( یا لە میانەی ژیانی مرۆڤدا دروست نابنەوە چونكە هەزارەها ساڵی دەوێ بۆ دوبارە پێكهاتن و دروستبوونیان ) وەكو نەوت و خەڵوز و هەموو جۆرەكانی وزە و كانزا و كانەكان.

ڕەهەندەكانی گەشەی بەردەوام 
بەردەوامی بوونی ناشەرعی لە بەكارهێنانی ئەو سامانانە، بووەهۆی لەنگی لە یەدەگی ئەو دەرامەتە سروشتیە، بۆیە شارەزایانی بواری ژینگە و ئابووری ناسانی سەردەم، جەختیان لەسەر چەمكی گەشەی بەردەوام كرد، لە ساڵی ١٩٨٧ دا و لە كۆبوونەوەی لیژنەی نێودەوڵەتی بۆ گەشەسەندن و ژینگە لە ژێر دروشمی ( دواڕۆژی هاوبەش ) دا، بەیاننامەیەكی بە ناوی ( بەیاننامەی برونتدلاند ) دا بڵاوكردەوە، كە تێیدا چەمكی گەشەی بەردەوامی تیادا هێنایە كایەوە، بە بڕوای ئەم لیژنەیە: هیچ گەشەكردنێك بەردەوام نابێت، ئەگەر بەكاربردنی سامانی سروشتی بەم شێوەیەی ئێستا تاڵان بكرێت.
  
نەخشەی   ڕەهەندەكانی ( گەشەی بەردەوام )
لە كۆنفڕانسی ژینگە بە ناوی ( لوتكەی زەوی ) لە ساڵی ١٩٩٢ ، پاش لێكۆڵینەوە و بەدواداچوونی زانستی بۆ بابەتی سامانی سروشتی، چەمكی ( گەشەی بەردەوام ) بووە چەمكێكی دروست بۆ پێداچوونەوەی مامەڵەكردن بە سامانی سروشتی جیهانەوە، ئەم چەمكە بەتایبەت لەلایەن ڕێكخراوە نادەوڵەتیەكانەوە لە سەر ئاستی ئیقلیمی و جیهانیدا پێداگری لەسەر كرا، بۆیە بەیانامەی ( ئەجیندای ٢١ ) بۆ كارەكانی سەدەی بیست و یەك ئامادەكرا، ئەم ئەجیندایە بۆ نەهێشتنی هەژاری و نەخوێندەواری و برسێتی و تاڵانكردنی دەرامەتی جیهان و كەمی ئاو و زۆر لە كێشە ژینگەییەكانی دەگرتە خۆی، لیرەدا دێینە سەر كرۆكی بابەتەكە، چەمكی ( گەشەی بەردەوام ) كە بۆ هاوسەنگی لە بەكارهێنانی سامانی سروشتی و تاڵان نەكردنی و ڕەچاوكردنی نەوەی داهاتوو هاتە كایەوە، وابەستەی چەند ڕەهەندێكە ( وەكو لە نەخشەی ڕەهەندەكانی گەشەی بەردەوام ڕوونكراوەتەوە) لەوانە :

1.ڕەهەندی ئابووری : لە پاش شەڕی دووەمی جیهانیەوە لە ساڵی ١٩٤٥ دا، ڕەهەندی ئابووری تەنها ڕەهەند بوو، كە جەختی تەنها لەسەر زیادكردنی كاڵا و سەرمایە دەكرد، هەموو توانای مرۆڤی تەنها لە پێناو بەرژەوەندی سەرمایەداریدا خەرج دەكرد، بەڵام لە ئابووری نوێ و بۆ گەشەی بەردەوامی كۆمەڵ و كۆمەڵگا، دەبێ ئەو قازانج و كار و توانایە، بەشێكی بۆ بنەمای ڕزگاركردن و بە باشتركردنی گوزەرانی چینی هەژار و دادپەروەری تەرخان بكرێت و دەبێ ژینگەش لە زیانی وەبەرهەمهێنان بپارێزرێ.

2.ڕەهەندی ژینگەیی : پێناسەی ئاسایی جەمكی ژینگە بریتیە لەو ناوەندەی مرۆڤ تیایدا دەژی بە هەموو ڕەهەند و پێكهاتەكانیەوە و هەموو ئەو شتانەی سودی لێ دەبینێ بۆ دابینكردنی ژیار و ژیانی مرۆڤایەتی، وە ژیان و ژینگە لێرەدا لەژێر ڕۆشنایی ( گەشەی بەردەوام )  یەكتر هاوسەنگ دەكەن چونكە بۆ پاراستنی ژینگە دەبێ بەكارهێنانی سامانی سروشتی هاوسەنگ بكرێت و بۆ بەدیهێنانی ئەمەش چەمكێكی نوێ هاتە ئاراوە ئەویش چەمكی ئابووری ژینگەیی بوو، كە كۆمەڵێ مەرجی بۆ بەرهەمهێنان و وەبەرهەمهێنان لە جیهاندا دانا.

3.ڕەهەندی دادپەروەری كۆمەڵایەتی: گرنگترین ڕەهەندەكانی ( گەشەی بەردەوامە ) لە بواری ئابووری ژینگەییدا، ئەمرۆ لە جیهانی پیشەسازی و بەرهەمهێنان و كێبڕكێی سەرمایەدا، ئەگەر هیچ بەدواچوون و سانسۆرێكی لەسەر نەبێ، ئەوا لە لایەكەوە سامانی سروشتی وشك دەكات و ژینگە وێران و ناهاوسەنگ دەبێ، لە لایەكیترەوە، نادادپەروەری كۆمەڵایەتی و هەژاری و برسێتی و نایەكسانی نێوان ڕەگەزەكان و ئاسایشی خۆراك و ئاو و خزمەتگوزاریە هەمەڕەنگەكان و شوێنە ئیكۆلۆژیەكان و فرەزیندەوەری و دەریا و زەریاكان هەر هەموو دەشێوێت، لەهەمووی گرنگتر، لەو بوارە كۆمەڵایەتیەدا پێگەی ژنە، كە بێ دانانی ژن وەكو كرۆكی ئەم ڕەهەندە، دادپەروەری كۆمەڵایەتی نایەتەدی و بواركانی دیكەی وابەستە بەم ڕەهەندە دەپوكێنێتەوە.

د. مەدیحە سۆفی/ ئەڵمانیا

مقالات

Default Image

المستقبل للدول غير المتقاعسة مناخياً

المصادقة على اتفاقية باريس حول تغيّر المناخ تؤشّر إلى عصر جديد، تحكمه قواعد مختلفة عما كان سائداً من قبل. قبل مؤتمر باريس العام الماضي، كان البعض يراهن على أن الاتفاق لن يحصل، والنتيجة كانت توقيع مئتي دولة، بما فيها الملوثان الأكبران الولايات المتحدة والصين.…

دستور اقليم كردستان باللغة الكردية

الإعلان العالمي لحقوق الإنسان

دستور اقليم كردستان باللغة العربية

Go to top