نیرس کوردو
سروشت و ژینگەهـ ل عیراقێ و هەرێما کوردستانێ د قۆناغەکا مەترسیدار دانە. سەرەڕای گوهۆڕینێن سەقای یێن جیهانی، کەمترخەمیا ناڤخۆیی یا حکومی بوویە ئەگەرێ هندێ کو ئەڤ هێرشا ل سەر سروشتی خێراتر لێ بهێت.
١. کەمترخەمیا حکومەتا عیراقێ
حکومەتا فیدرال ل بەغدا ب سستی دۆسیا ژینگەهێ بڕێڤە دبەت، کو د ئەنجامدا ئەڤ کێشە پەیدا بووینە:
• پێشێلکرنا مافێن ئاڤێ: بێدەنگیا حکومەتێ بەرامبەر بەنداوێن وەڵاتێن جیران (تورکیا و ئیران) بوویە ئەگەرێ هشکبوونا زۆنگاڤان (الأهوار) و کێمبوونا ئاستێ رویبارێن دیجلە و فورات.
• بەرزەبوونا رووبەرێن کەسک: ژبەر نەبوونا پلانێن دارستانکرنێ، بیابانبوون (التصحر) سالانە رووبەرێن مەزن یێن ئەردێ چاندنێ ژ ناڤ دبەت.
• پاشماوێن پیشەسازی: نەبوونا سیستەمەکێ پێشکەفتی بۆ چارەسەرکرنا پاشماوێن پەترۆلێ ل باشوور و باكوور، کو بوویە ئەگەرێ پیسبوونا ئاخ و هەوای.
٢. کەمترخەمیا حکومەتا هەرێما کوردستانێ
سروشتێ کوردستانێ کو ب چیای و دارستانێن خۆ دهێتە نیاسین، روو ب رووێ هندەک کێشەیان بوویە کو حکومەت تێدا بەرپرسە:
• تێکدانا دارستانان بۆ پڕۆژێن نیشتەجێبوونێ: زێدەگاڤی ل سەر زەڤیێن کەسک و بڕینا داران بۆ ئاڤاکرنا ڤێلایان و کۆمەلگەیێن نیشتەجێبوونێ ب بێ چاڤدێریەکا توند.
• نەبوونا سیستەمێ ریسایکلینێ: هەتا نوکە ل زۆربەیا باژێران، گلێش ب شێوەیەکێ نەزانستی دهێتە ڤەشارتن یان سۆتن، کو زیانەکا مەزن دگەهینتە ئاڤا ژێر ئەرد و هەوای.
• کەمییا بودجێ ژینگەهێ: دەستەیا ژینگەهێ خودان بودجە و دەستهەلاتەکا ب هێز نینە دا کو بشێت رێگریێ ل وان کارگەهـ و پڕۆژان بکەت یێن کو زیانێ دگەهیننە سروشتی.
٣. ئەنجامێن مەترسیدار
ئەڤ کەمترخەمیە دێ بیتە ئەگەرێ:
1. کێمبوونا ئاڤا پاقژ و بلندبوونا پلەیێن گەرمێ.
2. کۆچبەرییا ژینگەهێ: خەلکێ گوندان ژبەر بێ ئاڤیێ دهێنە ناڤ باژێران.
3. ژناڤچوونا جۆرە و جۆریا بایۆلۆژی: گیانەوەر و روەکێن دەگمەن ل دەڤەرێ بەرەڤ نەمانێ دچن.
پێشنیار بۆ چارەسەریێ:
• هەماهەنگی د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا بۆ فشارێ ل سەر وەڵاتێن جیران بۆ دابینکرنا پشکا ئاڤێ.
• دانانا یاسایێن توند و سزایێن دارایی بۆ هەر لایەنەکێ (کۆمپانیا یان تاکەکەس) کو زیانێ بگەهینتە ژينگەهێ بگشتى.
• پشتەڤانیکردنا پڕۆژێن وزەیا نوژەنکر (Renewable Energy) وەک وزەیا رۆژێ.
ئامارێن ژ دەستدانا رووبەرێ کەسک و دارستانان
ل گۆرەی راپۆرتێن رێکخراوێن ژینگەهێ و داتایێن فەرمی، سروشتێ مە ب ڤی شێوەی بەرەڤ کێمبوونێ چوویە:
١. ل هەرێما کوردستانێ (ژ دەستدانا دارستانان)
• رێژەیا گشتی: د ناڤبەرا سالێن ١٩٩٩ تا ٢٠٢٤، زێدەتر ژ ١ ملیۆن دۆنەمێن دارستانان ل هەرێما کوردستانێ ژ ناڤ چووینە (یان ب سۆتنێ، یان ب بڕینێ بۆ مەرەمێن بازرگانی).
• سۆتنا سالانە: سالانە ب تێکرای (Average) د ناڤبەرا ٣٠ بۆ ٦٠ هزار دۆنەمێن ئەردی دهێنە سۆتن، کو پشکەکا مەزن ژ وان دارستانێن سرۆشتینە ل دەڤەرێن چیا.
• ژناڤچوونا دارێن بەڕوویێ: دارێ بەڕوویێ کو نیشانا سروشتێ کوردستانێیە، ب رێژەیا ٢٠٪ بۆ ٢٥٪ کێم بوویە ژبەر بڕینا داران بۆ خەلوزی یان بکارئینان وەک سووتەمەنی ژ لایێ خەلکێ گوندان ڤە (ژبەر دابیننەکرنا نەفتێ ژ لایێ حکومەتێ ڤە).
٢. ل عیراقێ (بیابانبوون و هشکبوون)
• بیابانبوون (التصحر): نێزیکی ٩٢٪ ژ ئاخا عیراقێ د بن مەترسیا بیابانبوونێ دایە. سالانە عیراق نێزیکی ١٠٠ هزار دۆنەمێن ئەردێ چاندنێ ژ دەست ددەت.
• کێمبوونا ئاڤێ: ئاستێ رویبارێن دیجلە و فورات ب رێژەیا زێدەتر ژ ٦٠٪ کێم بوویە د ماوێ ٢٠ سالێن بوری دا، ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ هشکبوونا دارستانێن قەراغ رویباران.
کەمترخەمیا حکومى ئەگەرێ سەرەکی یێ ڤان ئامارێن مەترسیداره، بو نموونه:
1- زور پێدانا مۆلەتان ل سەر حسابا ژینگەهێ، گوهۆڕینا زەڤیێن کەسک بۆ پڕۆژێن نیشتەجێبوونێ.
2- نەبوونا فڕۆکەیێن ئاگرکوژێن دەمێ ئاگربەربوونا دارستانا هەروەسا شەڕ و بۆمبباران سۆتنا دارستانێن سەر سنووری
3- خەلەل د دابینکرنا سوتەمەنیێ دا نەچارکرنا خەلکی بو بڕینا داران بو خوگەرمكرنێ
4- نەبوونا چاڤدێريێ و سزایێن توند بۆ وان کەسێن داران دبڕن
ئەنجام:
ئەگەر حکومەتا هەرێمێ و عیراقێ پلانەکا نیشتمانی بۆ “دووبارە دارستانکرن” (Afforestation) دانەنێن، دهێتە پێشبینیکردن کو ل سالا ٢٠٤٠ رێژەیا کەسکاتیێ ل باژێران بۆ کێمتر ژ ٥٪ دابەزیت، کو ئەڤ چەندە دێ ژیانێ ل ڤان دەڤەران گەلەک زەحمەت کەت
